کلاس‌های آموزشی؛ فرصت یادگیری یا غفلت از یادگیری؟
محمد مندنی زاده
گسترش کلاس‌های غیرحضوری و آنلاین مؤسسات آموزشی، چه مؤسسات دارای مجوز و چه مجموعه‌هایی که فعالیت آن‌ها محل تأمل و بررسی است، واقعیتی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. آموزش مجازی و ترکیبی، اگر هدفمند، متناسب با نیاز دانش‌آموز و در جایگاه درست خود مورد استفاده قرار گیرد، می‌تواند فرصت ارزشمندی برای یادگیری، جبران عقب‌ماندگی‌ها، رفع اشکال و دسترسی به منابع آموزشی متنوع ایجاد کند. اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که «کلاس» جای «یادگیری» را بگیرد. امروز در برخی مؤسسات، با چیدمان‌های آموزشی عجیب و فشرده، هر روز یک یا دو جلسه سه یا چهار ساعته برای دانش‌آموز تعریف می‌شود؛ جلساتی که دانش‌آموز باید ساعت‌ها آن‌ها را مشاهده کند، جزوه دریافت کند، تکلیف انجام دهد و در آزمون‌های متعدد شرکت کند.
اما یک سؤال اساسی وجود دارد: دانش‌آموز چه زمانی باید آنچه را آموخته، تمرین و تکرار کند؟ فرض کنیم دانش‌آموزی تا ساعت ۱۳ در مدرسه حضور دارد. پس از بازگشت به منزل، به استراحت، غذا و زمانی برای بازیابی انرژی نیاز دارد. اگر قرار باشد بعد از آن، هر روز چند ساعت در کلاس‌های آنلاین مؤسسات مختلف حضور داشته باشد، چه زمانی برای مطالعه، تمرین، حل مسئله، مرور، تفکر، خودآموزی و تثبیت آموخته‌ها باقی می‌ماند؟
واقعیت این است که تماشای کلاس مساوی با یادگیری نیست. یادگیری زمانی اتفاق می‌افتد که دانش‌آموز فرصت داشته باشد با آموخته‌های خود درگیر شود؛ سؤال حل کند، اشتباه کند، دوباره تلاش کند، مطلب را مرور کند، آن را برای دیگری توضیح دهد و در نهایت بتواند آموخته خود را در موقعیت جدید به کار بگیرد. بنابراین باید میان «زمان آموزش» و «زمان یادگیری» تفاوت قائل شد. ممکن است دانش‌آموز ساعت‌ها پای کلاس بنشیند، اما اگر فرصت کافی برای تمرین و پردازش اطلاعات نداشته باشد، بخش قابل توجهی از این زمان الزاماً به یادگیری پایدار منجر نخواهد شد. از سوی دیگر، در بسیاری از تبلیغات آموزشی، آنچه بیش از نتیجه واقعی یادگیری به چشم می‌آید، زرق‌وبرق، تعداد کلاس‌ها، تعداد استادان، آزمون‌ها، پلتفرم‌ها، امکانات و حجم خدمات ارائه‌شده است.
اما سؤال اصلی باید چیز دیگری باشد: خروجی واقعی این حجم از آموزش چیست؟ آیا برای میزان کلاس‌های برگزارشده، گزارش‌های مستدل و قابل ارزیابی از میزان افزایش یادگیری، عمق فهم، ماندگاری آموخته‌ها، رشد مهارت‌های حل مسئله و موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان وجود دارد؟ بدون داده و ارزیابی معتبر، نمی‌توان صرفاً بر اساس تبلیغات، تعداد کلاس‌ها و رضایت اولیه مخاطبان، درباره اثربخشی یک شیوه آموزشی قضاوت کرد.
زمان؛ سرمایه‌ای که قابل بازگشت نیست. زمان دانش‌آموز محدود است. اگر بخش عمده‌ای از این زمان صرف «دریافت آموزش» شود، اما زمان کافی برای «پردازش و تمرین» باقی نماند، در واقع ممکن است حجم آموزش افزایش پیدا کند، اما کیفیت یادگیری کاهش یابد. دانش‌آموز به همان اندازه که به معلم و کلاس نیاز دارد، به سکوت، مطالعه فردی، تمرین، بازیابی، استراحت و فرصت فکر کردن نیز نیاز دارد. نمی‌توان تمام ساعت‌های آزاد دانش‌آموز را با کلاس پر کرد و سپس انتظار داشت یادگیری عمیق اتفاق بیفتد.
زمان مهم‌ترین سرمایه آموزشی دانش‌آموز است؛ مسئله فقط این نیست که این زمان چگونه پر شود، بلکه مهم این است که چگونه به یادگیری تبدیل شود.نگرانی بزرگ‌تر؛ چه کسی مسیر آموزش را تعیین می‌کند؟ موضوع فقط تعداد کلاس‌های آنلاین نیست. نگرانی عمیق‌تر آنجاست که به‌تدریج مرجعیت مدرسه و نظام آموزش‌وپرورش در فرآیند تعلیم و تربیت تضعیف شود و مسیر آموزش دانش‌آموز را مجموعه‌ای از مؤسسات خارج از مدرسه تعیین کنند. اگر مؤسسات آموزشی مشخص کنند دانش‌آموز چه زمانی مطالعه کند، چه درسی را چگونه بخواند، چه آزمونی بدهد، چه کلاسی را ببیند و حتی چه زمانی در مدرسه حضور نداشته باشد، این سؤال جدی مطرح می‌شود که: پس نقش مدرسه در این میان چیست؟ مدرسه صرفاً محلی برای انتقال محتوای درسی نیست. بخش مهمی از اهداف تعلیم و تربیت در مدرسه و در تعامل واقعی دانش‌آموز با معلم و همسالان شکل می‌گیرد؛ از جمله: مسئولیت‌پذیری عزت‌نفس انگیزه نظم و انضباط مهارت ارتباطی کار گروهی مشارکت‌جویی حل مسئله پذیرش مسئولیت اجتماعی گفت‌وگو و تعامل تجربه موفقیت و شکست در یک محیط واقعی این‌ها مهارت‌هایی نیستند که بتوان همه آن‌ها را با تماشای یک کلاس چندساعته آنلاین به دانش‌آموز منتقل کرد. مدرسه نباید به حاشیه برود استفاده از آموزش غیرحضوری، آنلاین و ترکیبی نه‌تنها قابل انکار نیست، بلکه در بسیاری از موقعیت‌ها ضروری و مفید است.
مسئله، اصل استفاده از فناوری نیست؛ مسئله، جایگاه و میزان استفاده از آن است. کلاس آنلاین باید ابزار آموزش باشد، نه اینکه به محور نظام آموزشی دانش‌آموز تبدیل شود. اگر فناوری به دانش‌آموز کمک کند که بهتر یاد بگیرد، بسیار ارزشمند است؛ اما اگر باعث شود دانش‌آموز از مدرسه، معلم، تعامل اجتماعی، مطالعه فردی و تمرین فاصله بگیرد، باید درباره شیوه استفاده از آن بازنگری جدی کرد. نباید اجازه دهیم «آموزش بیشتر» به اشتباه معادل «یادگیری بیشتر» تلقی شود. گاهی یک ساعت آموزش باکیفیت، همراه با دو ساعت تمرین و مطالعه هدفمند، بسیار اثربخش‌تر از پنج ساعت کلاس پشت‌سرهم است. ضرورت بازنگری و مطالبه‌گری امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که درباره اثربخشی واقعی کلاس‌های آموزشی، حجم آموزش، زمان دانش‌آموز، کیفیت یادگیری و جایگاه مدرسه گفت‌وگو کنیم.
باید از مؤسسات آموزشی پرسید: چه میزان از آموزش ارائه‌شده واقعاً به یادگیری پایدار منجر می‌شود؟ باید شاخص‌های موفقیت مشخص باشد، نه صرفاً تعداد کلاس‌ها، تعداد دانش‌آموزان، تعداد آزمون‌ها و تبلیغات گسترده. و مهم‌تر از همه، باید مراقب باشیم که در رقابت سنگین آموزشی، دانش‌آموز را از یادگیری دور نکنیم. دانش‌آموز قرار نیست تمام روز در حال دریافت آموزش باشد؛ او باید فرصت زندگی کردن، فکر کردن، تمرین کردن، تجربه کردن، اشتباه کردن و یاد گرفتن هم داشته باشد. نظام آموزشی زمانی موفق است که دانش‌آموز را به یک «مصرف‌کننده دائمی کلاس» تبدیل نکند؛ بلکه او را به یادگیرنده‌ای مستقل، باانگیزه، مسئولیت‌پذیر و توانمند تبدیل کند. و شاید لازم باشد یک بار دیگر این سؤال ساده اما اساسی را از خود بپرسیم: ما برای دانش‌آموز کلاس بیشتری می‌خواهیم، یا یادگیری بیشتری؟ این دو همیشه یکسان نیستند.
